Poznański Szlak Forteczny

Drogi
twierdzy Poznań

LEWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Elementy twierdzy fortowej

PRAWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Jeśli zauważysz dewastację lub niepokojące zjawiska na terenie obiektu zabytkowego, prosimy o kontakt: tel. 61 878 45 14 lub e-mail fortyfikacje@um.poznan.pl


Poznańskie fortyfikacje istnieją już ponad 1000 lat – ich historia sięga czasów średniowiecza. W pierwszej połowie XIX wieku powstała potężna twierdza poligonalna. Później, po zjednoczeniu Niemiec, umocnienia rozbudowano w nowoczesnym systemie fortowym. W latach 1876–1886 wokół miasta zbudowano 9 fortów głównych (nr I – IX) i 3 mniejsze forty pośrednie (IVa, VIa i IXa). W latach 1887–1890 pierścień fortyfikacji rozbudowano o kolejne 6 fortów pośrednich nowego typu (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa i VIIIa) oraz kilkadziesiąt schronów dla piechoty, dla artylerzystów i do składowania amunicji. Fortyfikacje były rozbudowywane i modernizowane aż do wybuchu I wojny światowej i w końcu stworzyły skomplikowany system umocnień, zajmujący ogromny obszar o średnicy prawie dziesięciu kilometrów.


Fortyfikacje zbudowane w ostatniej ćwierci XIX wieku składały się z pojedynczych obiektów, niepołączonych wałami: fortów i schronów. Zbudowane zostały w odległości 2–4,5 km od starszej twierdzy wokółśródmiejskiej. Umocnienia musiały zatem zostać połączone ze sobą, z miastem, z całym zapleczem koszarowym. Wokół miasta została zbudowana droga okrężna (Ringstrasse), położona na tyłach fortów – podstawowa arteria nowej twierdzy. Od niej odchodziły do fortów krótkie drogi dojazdowe (Zufuhrweg), a do miasta prowadziły drogi promieniowe (Radialstrasse). Te ostatnie najczęściej pokrywały się z już istniejącymi publicznymi drogami wylotowymi z Poznania.


Budowa pełnego układu drogowego trwała kilkanaście lat – od 1878 do 1891 roku. Za zgodą Ministerstwa Wojny (uzyskaną przez komórkę fortyfikacyjną w 1877 roku) zmniejszono szerokość części utwardzonej z 6 do 4,5 metra, aby zmniejszyć koszty budowy tej kilkudziesięciokilometrowej sieci. Od strony przedpola drogi osłaniano maskującym szpalerem drzew, sadzono również plantacje drzew i krzewów, które oprócz roli zasłony były źródłem materiału do budowy przeszkód i palisad podczas mobilizacji twierdzy. Niektóre odcinki osłaniano od strony przedpola wałem ziemnym. Zasadniczo drogi prowadzono na terenie zniwelowanym, rzadko na niewysokim nasypie lub w wykopie (około dwumetrowym). Charakterystycznym rysem poznańskiej drogi okrężnej jest jej podział na kilka odcinków pomiędzy dolinami Warty, Cybiny i Bogdanki.


Przetrwało niewiele odcinków oryginalnej drogi obwodowej. Układ dróg fortecznych jest czytelny w dzisiejszej siatce ulic Poznania.

Zwiedzając fortyfikacje należy zachowywać nadzwyczajną ostrożność.
Niektóre obiekty są zniszczone i potencjalnie niebezpieczne.
Osobom bez doświadczenia w turystyce fortecznej zalecane jest skorzystanie z pomocy przewodnika.



Twierdza Poznań

Twierdza Poznań

Przykładowe profile drogi okrężnej: szerokość całkowita 9 metrów, w tym 4,5 m droga kamienna (T)z tłucznia (Schotter) lub żwiru (Kies) ubitego na warstwie większych kamieni (K, piaskowca używano tylko w ostateczności), po jednej stronie jednometrowe pobocze (P), a po drugiej – 3,5-metrowa droga dla lżejszych pojazdów oraz zwierząt, zwana letnią (L, Sommerweg), oraz drugie pobocze.

Trakt był przykryty cienką warstwą ziemi (Z), ubitą i walcowaną podczas budowy. Okute żelazem koła wozów dobrze ubijały i wygładzały drogę.

Po obu stronach drogi wykopywano rowy odwadniające (R) o głębokości do jednego metra. Pas zadrzewienia maskującego (M) miał szerokość trzech metrów. Zakładany niekiedy pas plantacji (PL) mniejszych drzew i krzewów miał szerokość 10 metrów. Wał maskujący (W) miał wysokość od jednego do kilku metrów.

Niektóre drogi dojazdowe do fortów nie miały drogi letniej.

Twierdza Poznań
Droga dojazdowa do fortu Va, widok od ulicy Lechickiej.

Twierdza Poznań
Droga okrężna na wschód od fortu VI, widok w kierunku wschodnim.

Twierdza Poznań
Droga okrężna na wschód od fortu VI, widok w kierunku wschodnim.

Twierdza Poznań
Droga okrężna na wschód od fortu VI, widok w kierunku zachodnim.

Twierdza Poznań
Droga dojazdowa do fortu VI.

Twierdza Poznań
Droga okrężna na zachód od fortu VI, widok w kierunku północno-zachodnim.

Twierdza Poznań
Droga okrężna na zachód od fortu VI, widok w kierunku wschodnim.

Twierdza Poznań
Odcinek drogi okrężnej przebiegającej z tyłu fortu VIa.

Twierdza Poznań
Odcinek drogi okrężnej przebiegającej z tyłu fortu VIa.

Tablice informacyjne Poznańskiego Szlaku Fortecznego sfinansowano z Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego. Szlak został wytyczony w oparciu o koncepcję przygotowaną przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań i prace Zespołu ds. fortyfikacji poznańskich Urzędu Miasta Poznania.

Opracowanie, rysunki, zdjęcia: Mariusz Wojciechowski, Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Wojciech Waraczyński.
© 2015 M. Wojciechowski, J. Biesiadka, A. Gawlak, Pracownia JB72, Autorzy OpenStreetMap.

Poznań