Poznański Szlak Forteczny

Fort pośredni IVa Waldersee II

LEWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Elementy twierdzy fortowej

PRAWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Jeśli zauważysz dewastację lub niepokojące zjawiska na terenie obiektu zabytkowego, prosimy o kontakt: tel. 61 878 45 14 lub e-mail fortyfikacje@um.poznan.pl


Poznańskie fortyfikacje istnieją już ponad 1000 lat – ich historia sięga czasów średniowiecza. W pierwszej połowie XIX wieku powstała potężna twierdza poligonalna. Później, po zjednoczeniu Niemiec, umocnienia rozbudowano w nowoczesnym systemie fortowym. W latach 1876–1886 wokół miasta zbudowano 9 fortów głównych (nr I – IX) i 3 mniejsze forty pośrednie (IVa, VIa i IXa). W latach 1887–1890 pierścień fortyfikacji rozbudowano o kolejne 6 fortów pośrednich nowego typu (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa i VIIIa) oraz kilkadziesiąt schronów dla piechoty, dla artylerzystów i do składowania amunicji. Fortyfikacje były rozbudowywane i modernizowane aż do wybuchu I wojny światowej i w końcu stworzyły skomplikowany system umocnień, zajmujący ogromny obszar o średnicy prawie dziesięciu kilometrów.


Forty pośrednie miały narys trapezowy. Ich zadaniem było wspomaganie obrony obszaru między fortami głównymi, dlatego na głównym wale miały stanowiska tylko dla kilku lekkich dział. W tylnej części znajdowały się jednokondygnacyjne koszary oraz główny wjazd z bramą i mostem zwodzonym. Fort był otoczony fosą głęboką na 6 m i szeroką na 9 m, chronioną przez broń przeciwszturmową umieszczoną w kaponierach na narożnikach czołowych oraz przy koszarach. Najważniejsze budowle w forcie były połączone podziemnymi korytarzami.


Fort IVa zbudowano w latach 1878–1881. W latach 1887–1890 został gruntownie zmodernizowany. Mury i sklepienia budowli podziemnych zostały wzmocnione, a kaponiery broniące fos zostały przebudowane na nowoczesne rewersowe i połączone z dziedzińcem fortu za pomocą korytarza pod fosą. Do wybuchu I wojny światowej wprowadzono różne drobne modyfikacje, np. betonowe schrony-wartownie na drodze krytej. W 1939 roku na przedstoku zbudowano niewielki betonowy schron obserwacyjno-bojowy. Po II wojnie fort został wysadzony i częściowo rozebrany; zachował się duży fragment koszar oraz murowane części kaponier rewersowych wraz z podziemnym korytarzem.

Twierdza Poznań
Fort na współczesnym planie Poznania.

Na terenie obiektu znajduje się „Skansen Forteczny – Fort 4a” oraz podziemna trasa turystyczna, zwiedzanie wnętrza tylko pod opieką przewodnika. Obiekt częściowo wysadzony i poddany rozbiórce, potencjalnie niebezpieczny. Osobom bez doświadczenia w turystyce fortecznej zalecane jest skorzystanie z pomocy przewodnika.



Twierdza Poznań
Fort po przebudowie kaponier.

Twierdza Poznań
Fort, wysadzony i rozebrany po II wojnie, to dziś tylko trudno czytelne ruiny, które jednak mają swoją wartość dydaktyczną, gdyż dają rzadką możliwość obejrzenia szczegółów widocznych normalnie tylko na planach i rysunkach.

Twierdza Poznań
Resztki kaponiery bloku wejściowego: ceglane sklepienie, na nim warstwa żwirobetonu i granitowa osłona, od góry cienka warstwa ziemi.

Twierdza Poznań
Po przebudowie, do kaponier w przeciwskarpie można było przejść poterną (podziemnym korytarzem) pod fosą. Poterna jest dobrze zachowana, choć prawa kaponiera jest zasypana.

Twierdza Poznań
Lewa kaponiera w przeciskarpie jest w większości zasypana.

Twierdza Poznań
Zachował się betonowy schron z czasów mobilizacji przed II wojną światową.

Twierdza Poznań
Na terenie „Skansenu Fortecznego – Fort 4a” zachowała się linia czterech kolejnych kamieni wyznaczających granice terenu wojskowego oraz tzw. rejonów fortecznych, czyli pasów terenu, na których obowiązywały ograniczenia budowlane – jest to jedyne takie miejsce w całej byłej twierdzy! W izbie pamięci w forcie znajduje się także lapidarium kamieni, które zostały odnalezione na złożu wtórnym i ewakuowane w ramach akcji ich ratowania, prowadzonych przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań.

Tablice informacyjne Poznańskiego Szlaku Fortecznego sfinansowano z Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego. Szlak został wytyczony w oparciu o koncepcję przygotowaną przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań i prace Zespołu ds. fortyfikacji poznańskich Urzędu Miasta Poznania.

Opracowanie, rysunki, zdjęcia: Mariusz Wojciechowski, Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Wojciech Waraczyński.
© 2015 M. Wojciechowski, J. Biesiadka, A. Gawlak, Pracownia JB72, Autorzy OpenStreetMap.

Poznań