Poznański Szlak Forteczny

Fort główny Waldersee I

LEWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Elementy twierdzy fortowej

PRAWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Jeśli zauważysz dewastację lub niepokojące zjawiska na terenie obiektu zabytkowego, prosimy o kontakt: tel. 61 878 45 14 lub e-mail fortyfikacje@um.poznan.pl


Poznańskie fortyfikacje istnieją już ponad 1000 lat – ich historia sięga czasów średniowiecza. W pierwszej połowie XIX wieku powstała potężna twierdza poligonalna. Później, po zjednoczeniu Niemiec, umocnienia rozbudowano w nowoczesnym systemie fortowym. W latach 1876–1886 wokół miasta zbudowano 9 fortów głównych (nr I – IX) i 3 mniejsze forty pośrednie (IVa, VIa i IXa). W latach 1887–1890 pierścień fortyfikacji rozbudowano o kolejne 6 fortów pośrednich nowego typu (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa i VIIIa) oraz kilkadziesiąt schronów dla piechoty, dla artylerzystów i do składowania amunicji. Fortyfikacje były rozbudowywane i modernizowane aż do wybuchu I wojny światowej i w końcu stworzyły skomplikowany system umocnień, zajmujący ogromny obszar o średnicy prawie dziesięciu kilometrów.


Forty główne miały narys sześcioboczny. Ich głównym zadaniem było prowadzenie walki artyleryjskiej z przeciwnikiem oraz zapewnienie schronienia własnym siłom. Najważniejszą częścią fortu był ziemny wał artyleryjski, na którym mieściły się stanowiska dla ciężkich dział do walki dalekiej i dla lekkich dział do osłony międzypól oraz murowane schronienia dla dział i artylerzystów. Podziemne kazamaty pod wałem dawały schronienie dla załogi oraz dla amunicji i prochu. W tylnej części fortu umieszczono dwukondygnacyjne koszary dla załogi oraz główny wjazd z bramą i mostem zwodzonym. Fort był otoczony fosą głęboką na 6 m i szeroką na 9 m, chronioną za pomocą lekkich dział i karabinów strzelających z kaponier w narożnikach czołowych i barkowych oraz w koszarach. Najważniejsze budowle w forcie były połączone podziemnymi korytarzami.


Fort V zbudowano w latach ok. 1878–1886. Nietypowo długi czas budowy należy wiązać z radykalnymi zmianami projektu, polegającymi przede wszystkim na dodaniu pełnego wału piechoty wzdłuż całego czoła oraz stałych baterii artyleryjskich po obu stronach. Poza tym fort był wyposażony standardowo. W latach 1887–1890 poddano go gruntownej modernizacji: wzmocniono mury, kaponierę czołową przebudowano na nowoczesną rewersową i połączono ją z koszarami przejściem pod fosą. Pośrodku wału zbudowano pancerne stanowisko obserwacyjne artylerii typu P.B.St.87. Baterie sprzężone przebudowano według nowych standardów. Pomniejsze modernizacje wykonywano aż do wybuchu I wojny światowej. W 1939 roku obok schronu amunicyjnego lewej baterii zbudowano niewielki betonowy schron obserwacyjno-bojowy. W czasie II wojny zadaszono fosy, które zostały zagospodarowane na warsztaty i magazyny zakładów zbrojeniowych DWM.

Twierdza Poznań
Fort na współczesnym planie Poznania.

W okresie powojennym fort został wysadzony i częściowo rozebrany, obecnie jest ruiną. Obiekt jest potencjalnie niebezpieczny. Osobom bez doświadczenia w turystyce fortecznej zalecane jest skorzystanie z pomocy przewodnika.



Twierdza Poznań
Fort na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku, po modernizacji (pokazano stan pierwotny lewej działobitni dołączonej).

W forcie zwracała uwagę nietypowa działobitnia dołączona po lewej stronie – na sześć dział, ale z trzema schronami i szerokimi stanowiskami. W trakcie modernizacji fortu została zastąpiona przez działobitnię standardową.

Twierdza Poznań
W trakcie modernizacji kaponiera skarpowa – narażona na szybkie zniszczenie – została rozebrana i zastąpiona przez rewersową (w przeciwskarpie, czyli murze zewnętrznym fosy).

Twierdza Poznań
Jeden ze schronów budowanych pospiesznie w sierpniu 1939 roku.

Twierdza Poznań
Wyjście z bloku amunicyjnego na lewy dziedziniec.

Twierdza Poznań
Pancerne stanowiska obserwacyjne (P.B.St.87) zainstalowane zostały w latach 1888–1889 na trzech poznańskich fortach (IV, V i VI). Zachowało się tylko na forcie VI – pozostałe dwa forty są zrujnowane. Strop kazamaty był wykonany z żelaza zlewnego, a solidny przedpancerz – z żeliwa utwardzanego. Dwaj obserwatorzy ułatwiali kierowanie ogniem artylerii.

Twierdza Poznań
Ruiny stanowiska obserwacyjnego (P.B.St.87), pozbawionego stropu i ściany przedniej.

Twierdza Poznań
Wysadzony i rozebrany fort to dziś ruiny, które jednak mają swoją wartość dydaktyczną dla miłośników fortyfikacji, gdyż dają rzadką możliwość obejrzenia szczegółów konstrukcyjnych widocznych normalnie tylko na planach i rysunkach.

Twierdza Poznań
Ruiny fortu.

Tablice informacyjne Poznańskiego Szlaku Fortecznego sfinansowano z Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego. Szlak został wytyczony w oparciu o koncepcję przygotowaną przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań i prace Zespołu ds. fortyfikacji poznańskich Urzędu Miasta Poznania.

Opracowanie, rysunki, zdjęcia: Mariusz Wojciechowski, Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Wojciech Waraczyński.
© 2015 M. Wojciechowski, J. Biesiadka, A. Gawlak, Pracownia JB72, Autorzy OpenStreetMap.

Poznań