Poznański Szlak Forteczny

Punkt oporu na Miłostowie

LEWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Elementy twierdzy fortowej

PRAWY BRZEG WARTY

Obiekty twierdzy poligonalnej

Obiekty twierdzy fortowej

Jeśli zauważysz dewastację lub niepokojące zjawiska na terenie obiektu zabytkowego, prosimy o kontakt: tel. 61 878 45 14 lub e-mail fortyfikacje@um.poznan.pl


Poznańskie fortyfikacje istnieją już ponad 1000 lat – ich historia sięga czasów średniowiecza. W pierwszej połowie XIX wieku powstała potężna twierdza poligonalna. Później, po zjednoczeniu Niemiec, umocnienia rozbudowano w nowoczesnym systemie fortowym. W latach 1876–1886 wokół miasta zbudowano 9 fortów głównych (nr I – IX) i 3 mniejsze forty pośrednie (IVa, VIa i IXa). W latach 1887–1890 pierścień fortyfikacji rozbudowano o kolejne 6 fortów pośrednich nowego typu (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa i VIIIa) oraz kilkadziesiąt schronów dla piechoty, dla artylerzystów i do składowania amunicji. Fortyfikacje były rozbudowywane i modernizowane aż do wybuchu I wojny światowej i w końcu stworzyły skomplikowany system umocnień, zajmujący ogromny obszar o średnicy prawie dziesięciu kilometrów.


Latem 1914 roku w Europie wybuchł konflikt, nazwany później wojną światową. Państwa kolejno ogłaszały stan mobilizacji, a twierdze musiały zostać przygotowane do obrony, czyli uzbrojone. Uzbrajanie przebiegało według ścisłego planu opracowanego jeszcze w czasie pokoju. Zbudowane wcześniej forty i schrony były szkieletem umocnień, trzeba je było uzupełnić o ziemne pozycje strzeleckie i artyleryjskie, stanowiska obserwacyjne, pasy przeszkód, schronienia o różnych funkcjach, rowy komunikacyjne, systemy łączności, transportu i wiele innych elementów.


Pozostałością tych wydarzeń są w Poznaniu betonowe schrony określane dzisiaj mianem „mobilizacyjnych”. Pozostałe budowle były nietrwałe i w większości nie zachowały się – wyjątkiem jest punkt oporu piechoty na Miłostowie. Trzy betonowe schrony mobilizacyjne (dwa z nich zachowane) dawały schronienie załodze. Wokół nich znajdowały się rowy strzeleckie, umożliwiające obronę ze wszystkich stron oraz osłonę części wjazdowej. Po stronie czoła w pozycję strzelecką wkomponowano dwa betonowe stanowiska obserwacyjne (zachowane) oraz kilka nisz schronowych (zachowana jedna). Punkt oporu graniczył na północy z linią kolejową i doliną Głównej, a na południu przedłużony był ciągiem pozycji obronnych aż do fortu IIIa. W 1944 roku umocnienia ponownie ożyły – rozbudowano sieć rowów strzeleckich i łącznikowych, od strony nieprzyjaciela wykopano rów przeciwczołgowy.


Obecnie umocnienia na Miłostowie są jedynym w Poznaniu miejscem (i jednym z kilku w Polsce), gdzie można wyraźnie zobaczyć, do czego rzeczywiście służyły murowane schrony twierdz fortowych i w jaki sposób były wplecione w mobilizacyjny system obronny.

Twierdza Poznań
Dawny punkt oporu na Miłostowie.

Zwiedzając fortyfikacje należy zachowywać nadzwyczajną ostrożność. Niektóre obiekty są zniszczone i potencjalnie niebezpieczne. Osobom bez doświadczenia w turystyce fortecznej zalecane jest skorzystanie z pomocy przewodnika.



Twierdza Poznań
Po ponad stu latach przebieg ziemnych umocnień jest wciąż wyraźnie widoczny w terenie, chociaż wiele szczegółów pozycji strzeleckiej zatarło się.

Twierdza Poznań Twierdza Poznań
Schrony dwuizbowe, takie jak U11 IIIa, mogły pełnić różne funkcje: mieścić załogę pogotowia, dowództwo, obsługę baterii artyleryjskich lub zwyczajnie uzupełniać powierzchnię schronową na danym odcinku umocnień. Miały jedno wejście i dwa niewielkie okienka doświetlające.

Twierdza Poznań Twierdza Poznań
Schron U10 IIIa to jeden z kilku znanych w Poznaniu schronów jednoprzestrzennych dla piechoty. Mógł pomieścić jeden lub dwa plutony w zależności od standardu wyposażenia. Do budowy stropu wykorzystano arkusze blachy falistej, wsparte na stalowej konstrukcji. Do wnętrza prowadziły trzy wejścia; doświetlone było ono czterema oknami.

Twierdza Poznań Twierdza Poznań
Schron U9 IIIa miał dwa pomieszczenia, lecz nietypowo nie były one nakryte sklepieniem, ale betonowym stropem wylanym na podłożu z szyn kolejowych. Nie jest znane przeznaczenie i powód, dla którego został wykonany taką technologią. Ślady zachowane w podobnych obiektach świadczą, że mogły one pełnić funkcję punktów opatrunkowych. Schron został wysadzony, by wydobyć szyny.

Twierdza Poznań
Pozycja strzelecka była zazwyczaj rowem, którego brzeg skierowany w stronę przeciwnika był nieco podwyższony i uformowany w tzw. przedpiersie strzeleckie. Rów był rozdzielony na odcinki ziemnymi poprzecznicami (ich ślady widoczne są do dzisiaj). W przedpiersie wkomponowano niewielkie nisze, w których strzelcy mogli się schronić przed ostrzałem szrapnelami. Większość z nich była wykonana prowizorycznie, jednak część wykonano solidnie z betonu. Przypuszczalnie były one jednocześnie schronieniem dla straży.

Twierdza Poznań Twierdza Poznań
Oczami umocnień były specjalne stanowiska obserwacyjne wkomponowane w przedpiersia strzeleckie. Większość z nich była wykonana prowizorycznie z drewna. W szczególnie ważnych miejscach zbudowano solidne stanowiska betonowe nakryte stropem z szyn kolejowych. Dwa z nich zachowały się w dobrym stanie (oczywiście zostały pozbawione stropów).

Tablice informacyjne Poznańskiego Szlaku Fortecznego sfinansowano z Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego. Szlak został wytyczony w oparciu o koncepcję przygotowaną przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań i prace Zespołu ds. fortyfikacji poznańskich Urzędu Miasta Poznania.

Opracowanie, rysunki, zdjęcia: Mariusz Wojciechowski, Jacek Biesiadka, Andrzej Gawlak, Wojciech Waraczyński.
© 2015 M. Wojciechowski, J. Biesiadka, A. Gawlak, Pracownia JB72, Autorzy OpenStreetMap.

Poznań